การพัฒนาระบบนิเวศการเรียนรู้เพื่อส่งเสริมการเป็นองค์กรแห่งความสุข ในโรงเรียนขยายโอกาสทางการศึกษา

Abstract

การวิจัยการพัฒนาระบบนิเวศการเรียนรู้เพื่อส่งเสริมการเป็นองค์กรแห่งความสุขในโรงเรียน ขยายโอกาสทางการศึกษาด้วยการวิจัยเชิงปฏิบัติการ โดยประยุกต์ใช้การประเมินเชิงพัฒนา มีวัตถุประสงค์ คือ 1) เพื่อพัฒนาระบบนิเวศการเรียนรู้เพื่อส่งเสริมการเป็นองค์กรแห่งความสุขใน โรงเรียนขยายโอกาสทางการศึกษา 2) เพื่อศึกษาผลลัพธ์การพัฒนาการระบบนิเวศการเรียนรู้เพื่อ ส่งเสริมการเป็นองค์กรแห่งความสุขในโรงเรียนขยายโอกาสทางการศึกษา กลุ่มตัวอย่าง ได้แก่ ผู้บริหารสถานศึกษา ครูและนักเรียน โรงเรียนอนุบาลชนแดน สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาเพชรบูรณ์ เขต 1 โดยการเลือกแบบเจาะจง (Purposive Sampling) ระยะเวลาในการดำเนินการ เริ่มตั้งแต่วันที่ 1 พฤศจิกายน 2568 ถึงวันที่ 15 มีนาคม 2569 ผู้วิจัยได้ดำเนินการวิจัยตามกระบวนการวิจัยเชิงปฏิบัติการ (Action Research) ประกอบด้วย 3 วงรอบที่ 1 ระยะต้นน้ำ วงรอบที่ 2 ระยะกลางน้ำ และวงรอบที่ 3 ระยะปลายน้ำ ผลการวิจัย พบว่า 1. ผลการพัฒนาระบบนิเวศการเรียนรู้เพื่อส่งเสริมการเป็นองค์กรแห่งความสุขในโรงเรียน ขยายโอกาสทางการศึกษา ได้แก่ 1.1 ผลกระบวนการพัฒนาระบบนิเวศการเรียนรู้ตามแผนภาพการ พัฒนาระบบนิเวศการเรียนรู้เพื่อส่งเสริมการเป็นองค์กรแห่งความสุขในโรงเรียนขยายโอกาสทาง การศึกษา พบว่า การพัฒนาระบบนิเวศการเรียนรู้เพื่อส่งเสริมการเป็นองค์กรแห่งความสุขในโรงเรียน ขยายโอกาสทางการศึกษาดำเนินการโดยใช้กระบวนการวิจัยเชิงปฏิบัติการครบทั้ง 3 ระยะ 3 วงรอบ โดยวางแผนกำหนดหลักการ วัตถุประสงค์ และบทบาทหน้าที่ของผู้บริหาร ครู และนักเรียน ระยะต้น น้ำดำเนินการ 13 ขั้นตอน ตั้งแต่การประเมินความเป็นองค์กรแห่งความสุข การศึกษาระบบนิเวศการ เรียนรู้ การกำหนดแนวทางการพัฒนา การวิเคราะห์ SWOT การตกลงเป้าหมายร่วมกัน (Shared Vision) การวิเคราะห์ความซับซ้อนด้วย Systems Thinking การกำหนด KRA/KPI การออกแบบง โครงการและกิจกรรม การสร้างร่างการพัฒนาและคู่มือ การทำ MOU การสร้างความรู้ความเข้าใจแก่ บุคลากร จนถึงการสะท้อนผลผ่าน PLC ระยะกลางน้ำดำเนินการ 12 ขั้นตอน ตั้งแต่การปรับ กระบวนการและคู่มือ การแต่งตั้งคณะทำงาน การนำโครงการสู่การปฏิบัติ การถอดบทเรียนตาม KRA/KPI การวิเคราะห์ความซับซ้อนด้วยเมทริกซ์เพื่อระบุโครงการในพื้นที่สีแดง (Red Zone) การ ทบทวนและปรับโครงการ การประเมินความสามารถของทีมด้วย PLC การปรับแผนระหว่างทาง การ ประเมินระบบนิเวศการเรียนรู้ การประเมินความเป็นองค์กรแห่งความสุข จนถึงการสะท้อนผลผ่าน PLC พร้อมเพิ่มบทบาทนักเรียนอย่างเป็นทางการในการขับเคลื่อนองค์กรแห่งความสุข และระยะ ปลายน้ำดำเนินการ 9 ขั้นตอน ตั้งแต่การปรับกระบวนการและคู่มือ การทบทวนและปรับโครงการ และกิจกรรม การนำแผนไปปฏิบัติและติดตามอย่างต่อเนื่อง การวิเคราะห์ช่องว่าง (Gap Analysis) การปรับแผนสำหรับปีถัดไป การประเมินระบบนิเวศการเรียนรู้ การประเมินการส่งเสริมองค์กรแห่ง ความสุข จนถึงการสะท้อนผล KRA/KPI เพื่อพัฒนาต่อเนื่อง ผลการพัฒนาประกอบด้วยผลผลิต (Output) รวม 68 ตัวชี้วัด ครอบคลุมผู้บริหาร 29 ตัวชี้วัด ครู 25 ตัวชี้วัด และนักเรียน 14 ตัวชี้วัด และผลลัพธ์ที่พึงประสงค์ (Outcome) รวม 57 ตัวชี้วัด โดยผู้บริหาร ครู และนักเรียนมีตัวชี้วัดกลุ่มละ 19 ตัวชี้วัดเท่ากัน 1.2 ผลการพัฒนาระบบนิเวศการเรียนรู้ตามองค์ประกอบการพัฒนาระบบนิเวศการ เรียนรู้เพื่อส่งเสริมการเป็นองค์กรแห่งความสุขในโรงเรียนขยายโอกาสทางการศึกษา พบว่า ระบบ นิเวศการเรียนรู้โดยรวมพัฒนาขึ้นอย่างต่อเนื่องตั้งแต่ระยะต้นน้ำ (X̅=3.32, S.D.=0.23) อยู่ในระดับ ปานกลาง ระยะกลางน้ำ (X̅ =3.66, S.D.=0.26) อยู่ในระดับมาก และระยะปลายน้ำ (X̅ =4.11, S.D.=0.24) อยู่ในระดับมาก มีค่าพัฒนาการโดยรวม 0.79 และบรรลุเกณฑ์ KPI เป้าหมายที่กำหนดไว้ ที่ระดับมาก (≥3.50) ครบทุกองค์ประกอบในระยะปลายน้ำ เมื่อพิจารณาตามลักษณะการพัฒนา สามารถจำแนกองค์ประกอบออกเป็น 3 กลุ่ม ได้แก่ กลุ่มแรกเป็นองค์ประกอบที่ต้องพัฒนาเร่งด่วน ได้แก่ ด้านกระบวนการเรียนรู้ มีค่าพัฒนาการเพิ่มขึ้น 1.24 และด้านการออกแบบหลักสูตรและ กิจกรรม มีค่าพัฒนาการเพิ่มขึ้น 1.21 ซึ่งพัฒนาสูงสุด อยู่ในระดับน้อยในระยะต้นน้ำสู่อยู่ในระดับมาก ในระยะปลายน้ำ กลุ่มที่สองเป็นองค์ประกอบที่พัฒนาต่อเนื่อง ได้แก่ ด้านการบริหารจัดการ มีค่า พัฒนาการเพิ่มขึ้น 0.79 และด้านภาคีเครือข่าย มีค่าพัฒนาการเพิ่มขึ้น 0.74 ซึ่งพัฒนาจากอยู่ในระดับ ปานกลางสู่อยู่ในระดับมากอย่างสม่ำเสมอ และกลุ่มที่สามเป็นองค์ประกอบที่เป็นจุดแข็ง ได้แก่ ด้าน ทรัพยากร สถานที่ และสิ่งอำนวยความสะดวก มีค่าพัฒนาการเพิ่มขึ้น 0.37 และด้านเทคโนโลยี สนับสนุนการเรียนรู้ มีค่าพัฒนาการเพิ่มขึ้น 0.32 ซึ่งคงอยู่ในระดับมากถึงมากที่สุดตลอด 3 ระยะ และ เป็นฐานรองรับการพัฒนาองค์ประกอบอื่น ๆ อย่างต่อเนื่อง 2. ผลลัพธ์การพัฒนาระบบนิเวศการเรียนรู้เพื่อส่งเสริมการเป็นองค์กรแห่งความสุขใน โรงเรียนขยายโอกาสทางการศึกษา พบว่า ความเป็นองค์กรแห่งความสุขของทุกกลุ่มเป้าหมาย พัฒนาขึ้นอย่างต่อเนื่องตลอด 3 วงรอบ และบรรลุเกณฑ์ KPI เป้าหมาย (≥3.50) ครบทุก KRA และจ ทุกมิติในระยะปลายน้ำ โดยกลุ่มนักเรียนมีค่าพัฒนาการรวมสูงสุด (เพิ่มขึ้น 0.97) รองลงมาได้แก่ กลุ่มครู (เพิ่มขึ้น 0.80) และกลุ่มผู้บริหารสถานศึกษา (เพิ่มขึ้น 0.79) เมื่อพิจารณาตามมิติ พบว่า มิติด้านกระบวนการสอนและการเรียนรู้มีค่าพัฒนาการสูงสุดในทุกกลุ่มเป้าหมาย แม้จะเริ่มต้นจากอยู่ ในระดับน้อยในระยะต้นน้ำ แต่สามารถพัฒนาขึ้นเป็นอยู่ในระดับมากในระยะปลายน้ำได้ทุกกลุ่ม โดยเฉพาะในกลุ่มนักเรียนที่มีค่าพัฒนาการสูงสุดถึง 1.31 สะท้อนให้เห็นว่ากระบวนการพัฒนาระบบ นิเวศการเรียนรู้ที่เน้นการจัดการเรียนการสอนแบบ Active Learning การออกแบบหลักสูตรที่ เชื่อมโยงชีวิตจริง และการสร้างบรรยากาศที่เอื้อต่อความสุข ส่งผลให้เกิดการเปลี่ยนแปลงที่ชัดเจน และเป็นรูปธรรม มิติด้านบุคคลพัฒนาจากระดับปานกลางในระยะต้นน้ำสู่ระดับมากในระยะปลายน้ำ ครบทุกกลุ่มเป้าหมาย สะท้อนให้เห็นว่ากระบวนการพัฒนาระบบนิเวศการเรียนรู้ส่งผลต่อการ เสริมสร้างสมรรถนะและคุณลักษณะของบุคลากรในองค์กรได้อย่างเป็นรูปธรรม และมิติด้าน สภาพแวดล้อมกายภาพและอารมณ์-สังคมคงอยู่ในระดับมากตลอดทั้ง 3 ระยะ ถือเป็นจุดแข็งที่ช่วย เป็นรากฐานในการพัฒนาระบบนิเวศการเรียนรู้ให้ประสบความสำเร็จ