อุดมการณ์ในหนังสือเรียนวิชาภาษาอังกฤษระดับมัธยมศึกษาตอนปลาย: ตามแนวคิดวาทกรรมวิเคราะห์เชิงวิพากษ์

Abstract

การวิจัยนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อศึกษาอุดมการณ์และกลวิธีทางภาษาที่ใช้สื่ออุดมการณ์ ในหนังสือเรียนวิชาภาษาอังกฤษพื้นฐานระดับมัธยมศึกษาตอนปลายที่ใช้ในประเทศไทยจำนวน 18 เล่ม รวมบทอ่าน ทั้งหมด 380 เรื่อง โดยใช้แนวคิดวาทกรรมวิเคราะห์เชิงวิพากษ์ของแฟร์คลัฟ (Fairclough, 1995) เป็นกรอบการศึกษาหลักร่วมกับแนวคิดของฟาน เดะก์ (van Dijk, 2006) เพื่อ วิเคราะห์วิถีปฏิบัติทางวาทกรรม วิถีปฏิบัติทางสังคมและวัฒนธรรม ความสัมพันธ์ระหว่างมิติทั้งสาม และศึกษาความสอดคล้องระหว่างอุดมการณ์กับนโยบายด้านการศึกษาของประเทศไทย ผลการศึกษาพบอุดมการณ์ที่ปรากฏในหนังสือเรียน 5 อุดมการณ์ ได้แก่ อุดมการณ์ ความเป็นวัยรุ่น อุดมการณ์ทางเพศ อุดมการณ์อังกฤษและอเมริกาเป็นศูนย์กลาง อุดมการณ์อนุรักษ์ สิ่งแวดล้อม และอุดมการณ์ความสำคัญของเทคโนโลยี อุดมการณ์ดังกล่าวสื่อผ่านกลวิธีทางภาษา รวมทั้งสิ้น 11 กลวิธี ได้แก่ การใช้คำศัพท์ปรากฏร่วม การใช้คำแสดงทัศนภาวะ การใช้คำแสดง การประเมินค่า การอ้างส่วนใหญ่ การใช้โครงสร้างประโยค การใช้คำถามเชิงวาทศิลป์ การใช้ อุปลักษณ์ การใช้มูลบท การปฏิเสธ การใช้สหบท และการใช้วัจนกรรมชี้นำ ผลการศึกษาวิถีปฏิบัติทางวาทกรรมพบว่าตัวบทหนังสือเรียนเรียบเรียงขึ้นโดยนักวิชาการ การศึกษาที่เป็นเจ้าของภาษา ตัวบทเผยแพร่ในรูปแบบสื่อสิ่งพิมพ์ที่เอื้อต่อการผลิตซ้ำและกระจาย ไปสู่ผู้รับสารในวงกว้างโดยได้รับการสนับสนุนงบประมาณการผลิตจากภาครัฐ ตัวบทใช้น้ำเสียงจริงจัง เน้นการชี้นำที่มุ่งสั่งสอนและสร้างลักษณะอันพึงประสงค์ให้แก่ผู้รับสาร โดยผู้รับสารมีหน้าที่เรียนรู้ และปฏิบัติตามอย่างเคร่งครัด อุดมการณ์ที่สื่อผ่านวาทกรรมหนังสือเรียนจึงมีแนวโน้มที่จะส่งผลต่อ ความคิด ความเชื่อ ค่านิยม และการกระทำของผู้รับสารหลัก ซึ่งก็คือนักเรียนไทยง ผลการศึกษาวิถีปฏิบัติทางสังคมและวัฒนธรรมพบว่ามีปัจจัยทางสังคมและวัฒนธรรม 3 ประการที่มีอิทธิพลต่อการสื่ออุดมการณ์ผ่านหนังสือเรียน ได้แก่ เป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืนของ องค์การสหประชาชาติ แนวคิดหรือค่านิยมกระแสหลักของโลกอันประกอบด้วยค่านิยมเรื่อง ภาษาอังกฤษแบบมาตรฐาน แนวคิดชายเป็นใหญ่ และแนวคิดสตรีนิยม และโครงการการศึกษาเพื่อ ปวงชนระดับโลก ในทางกลับกันอุดมการณ์ที่สื่อผ่านหนังสือเรียนก็มีอิทธิพลต่อการประกอบสร้างภาพ ในความคิดบางประการในสังคม เช่น คุณลักษณะอันพึงประสงค์ของวัยรุ่น ภาพในความคิดต่อผู้ชาย และผู้หญิง ความสัมพันธ์ระหว่างเด็กและผู้ใหญ่ เป็นต้น ผลการศึกษาความสอดคล้องระหว่างอุดมการณ์กับนโยบายด้านการศึกษาของประเทศไทย พบว่าอุดมการณ์และความคิดย่อยที่แฝงอยู่ในหนังสือเรียนพยายามสร้างผู้อ่านให้มีเครื่องมือ ในการพัฒนาคุณภาพชีวิตและสนับสนุนการเรียนรู้ตลอดชีวิตอย่างยั่งยืน สอดคล้องกับเป้าประสงค์ ของนโยบายด้านการศึกษาของประเทศไทยที่ต้องการสร้างพลเมืองที่มีคุณธรรม จริยธรรม เคารพ ศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ มีจิตสาธารณะและค่านิยมที่เหมาะสม อย่างไรก็ตาม มีความคิดย่อย บางประการที่ขัดแย้งกับเป้าประสงค์ของนโยบายด้านการศึกษาของประเทศไทย ได้แก่ การสื่อ ความคิดว่าวัยรุ่นมีปัญหาในการใช้ชีวิตและต้องการความช่วยเหลือจากผู้ใหญ่ การยึดติดกับบทบาท หน้าที่และภาพในความคิดต่อผู้ชายและผู้หญิงแบบดั้งเดิม และการสื่อความคิดว่าอังกฤษและอเมริกา เหนือกว่าประเทศอื่นและเป็นศูนย์กลางของโลก ผลการศึกษาดังกล่าวเผยให้เห็นอำนาจของภาษาอังกฤษที่แฝงมากับสาระความรู้ทางภาษา ในหนังสือเรียน ซึ่งแท้จริงแล้วเป็นการโฆษณาและลดทอนคุณค่าการใช้ภาษาอังกฤษแบบอื่น ผู้วิจัย จึงเสนอให้ประเทศไทยผลิตหนังสือเรียนภาษาอังกฤษขึ้นเองเพื่อลดการพึ่งพาสื่อนำเข้า โดยมุ่งเน้น เนื้อหาที่สะท้อนบริบทสังคมวัฒนธรรมไทย บูรณาการแนวคิดความหลากหลายของสำเนียง ภาษาอังกฤษ และเสริมสร้างทัศนคติเชิงบวกต่อการสื่อสาร การพัฒนาสื่อเองยังเป็นยุทธศาสตร์ การกำหนดทิศทางอุดมการณ์เพื่อสร้างพลเมืองที่มีสมรรถนะระดับสากลและเสริมสร้างความมั่นคง ทางความคิดให้แก่พลเมืองของรัฐ