การจัดการเรียนรู้โดยกระบวนการทางภูมิศาสตร์ร่วมกับแนวคิดเกมมิฟิเคชั่น (Gamification) เพื่อพัฒนาความสามารถการให้เหตุผลทางภูมิศาสตร์ ของนักเรียนชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 2

Abstract

วิทยานิพนธ์นี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาการจัดการเรียนรู้เพื่อพัฒนาความสามารถ การให้เหตุผลทางภูมิศาสตร์ ของนักเรียนชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 2 และ 2) พัฒนาการจัดการเรียนรู้ โดยกระบวนการทางภูมิศาสตร์ร่วมกับแนวคิดเกมมิฟิเคชั่น (Gamification) เพื่อพัฒนาความสามารถ การให้เหตุผลทางภูมิศาสตร์ ของนักเรียนชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 2 การวิจัยครั้งนี้ใช้ระเบียบวิธีวิจัยแบบ ผสมผสาน (Mixed Methods Research) โดยการเก็บข้อมูลดังนี้ 1) การวิจัยเชิงคุณภาพ เก็บข้อมูล ด้วยการสัมภาษณ์ผู้ให้ข้อมูลหลักโดยใช้วิธีการเลือกแบบเจาะจง ได้แก่ ครูผู้สอนในกลุ่มสาระสังคม ศึกษา ศาสนา และวัฒนธรรม ศึกษานิเทศก์ และนักเรียน รวม 7 คน ค้นคว้าข้อมูลจากเอกสาร และ งานวิจัยที่เกี่ยวข้อง วิเคราะห์ข้อมูลด้วยวิธีการวิเคราะห์เชิงเนื้อหาแบบอุปนัย และ 2) การวิจัย เชิงปริมาณ เก็บข้อมูลจากวัดผลการพัฒนาความสามารถการให้เหตุผลทางภูมิศาสตร์ของผู้เรียน โดยมีประชากร คือ นักเรียนชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 2 ปีการศึกษา 2568 โรงเรียนสามเสนวิทยาลัย จำนวน 25 คน และวิเคราะห์โดยใช้สถิติเชิงพรรณนา ได้แก่ ค่าเฉลี่ย (Mean) และส่วนเบี่ยงเบน มาตรฐาน (Standard Deviation) เครื่องมือที่ใช้ในการวิจัย ประกอบด้วย 1) แนวคำถามในการสัมภาษณ์เกี่ยวกับรูปแบบการจัด การเรียนในปัจจุบัน 2) แผนการจัดการเรียนรู้โดยกระบวนการทางภูมิศาสตร์ร่วมกับแนวคิดเกมมิฟิเคชั่น (Gamification) เพื่อพัฒนาความสามารถการให้เหตุผลทางภูมิศาสตร์ ของนักเรียนชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 2 3) แบบวัดความสามารถการให้เหตุผลทางภูมิศาสตร์ 4) แนวคำถามการสนทนากลุ่ม ซึ่งผลการวิจัย พบว่า ผลการศึกษาการจัดการเรียนรู้เพื่อพัฒนาความสามารถการให้เหตุผลทางภูมิศาสตร์ ของนักเรียนชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 2 ในปัจจุบันต้องเผชิญกับปัญหาหลายด้าน เริ่มจากด้านหลักสูตร ซึ่งหลักสูตรแกนกลางฯ ฉบับปรับปรุง พ.ศ. 2560 ได้เน้นความรู้เท่าทันทางภูมิศาสตร์ (Geo-Literacy)แต่เนื้อหาบางส่วน เช่น ภูมิศาสตร์ทวีปยุโรปและแอฟริกา กลับถูกมองว่าไกลตัวของผู้เรียน ส่งผลให้ การเชื่อมโยงกับชีวิตจริงทำได้ยาก ในด้านการจัดการเรียนรู้ ผู้สอนส่วนใหญ่ยังคงใช้การบรรยาย เป็นวิธีการหลัก เนื่องจากข้อจำกัดด้านเวลาและความหนาแน่นของเนื้อหา ส่งผลให้ผู้เรียนมุ่งเน้น การท่องจำมากกว่าการคิดวิเคราะห์ ซึ่งเป็นอุปสรรคต่อการพัฒนาทักษะความคิดสร้างสรรค์และ การวิเคราะห์ข้อมูล สุดท้ายในด้านผู้เรียนมีทัศนคติเชิงลบต่อวิชาภูมิศาสตร์ เนื่องจากมองว่าเป็นวิชา ที่ต้องท่องจำเป็นหลัก นอกจากนี้ยังขาดทักษะการให้เหตุผลย้อนกลับ ทำให้ไม่สามารถอธิบายเหตุผลหรือ เชื่อมโยงความรู้จากตำราเรียนได้อย่างอิสระ ปัญหาเหล่านี้สะท้อนให้เห็นถึงความจำเป็นในการปรับปรุง วิธีการสอนและการบริหารจัดการหลักสูตรให้สอดคล้องกับความต้องการและศักยภาพของผู้เรียน ในยุคปัจจุบัน ผลการพัฒนาการจัดการเรียนรู้โดยกระบวนการทางภูมิศาสตร์ร่วมกับแนวคิดเกมมิฟิเคชั่น (Gamification) เพื่อพัฒนาความสามารถการให้เหตุผลทางภูมิศาสตร์ ของนักเรียนชั้นมัธยมศึกษา ปีที่ 2 พบว่า แนวทางที่เหมาะสมในการพัฒนาความสามารถการให้เหตุผลทางภูมิศาสตร์ ประกอบด้วย การใช้กระบวนการทางภูมิศาสตร์ 5 ขั้นตอน ผู้สอนต้องจัดกิจกรรมอย่างเป็นลำดับ ตั้งแต่การตั้งคำถาม เชิงพื้นที่ การรวบรวมข้อมูล การวิเคราะห์ การแปลความหมาย และการสรุปผล เพื่อสร้างโครงสร้าง การคิดอย่างเป็นระบบ นอกจากนี้แนวคิดเกมมิฟิเคชั่น (Gamification) ช่วยสร้างแรงจูงใจภายในและ เปลี่ยนขั้นตอนการสืบเสาะที่ซับซ้อนให้กลายเป็นความท้าทาย ซึ่งหลังจากการจัดกิจกรรมการเรียนรู้ พบว่าผู้เรียนมีความสามารถการให้เหตุผลทางภูมิศาสตร์ อยู่ในระดับดี (𝑥̅ = 23.24, S.D. = 3.48) โดยสามารถวิเคราะห์ความสัมพันธ์เชิงเหตุและผลได้ และจากการสนทนากลุ่ม พบว่า นักเรียน ความเข้าใจปัญหาวิกฤตสิ่งแวดล้อมในลักษณะองค์รวมมากขึ้น สามารถอธิบายได้ทั้งสาเหตุ กระบวนการเกิด และผลกระทบของปัญหา ไม่มองปัญหาแบบแยกส่วน อีกทั้งสามารถเชื่อมโยง กิจกรรมของมนุษย์