การจัดการเรียนรู้ภูมิศาสตร์โดยใช้ปัญหาสิ่งแวดล้อมเป็นฐาน เพื่อส่งเสริมความตระหนักรู้ของนักเรียนระดับชั้นประถมศึกษาปีที่ 6 ในพื้นที่บ้านคลองกะพั้ว จังหวัดอุตรดิตถ์

Abstract

วิทยานิพนธ์ฉบับนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อ 1) ศึกษาสภาพปัจจุบันและปัญหาของการจัด การเรียนรู้ภูมิศาสตร์ และ 2) ศึกษาแนวทางการพัฒนาการจัดการเรียนรู้ภูมิศาสตร์โดยใช้ปัญหา สิ่งแวดล้อมเป็นฐานเพื่อส่งเสริมความตระหนักรู้ของนักเรียนชั้นประถมศึกษาปีที่ 6 ในพื้นที่บ้าน คลองกะพั้ว จังหวัดอุตรดิตถ์ เป็นการวิจัยเชิงคุณภาพ ด าเนินการเก็บรวบรวมข้อมูลใน 2 ประเด็น หลัก ได้แก่ 1) การสัมภาษณ์เชิงลึกจากครูในกลุ่มสาระการเรียนรู้สังคมศึกษา ศาสนา และวัฒนธรรม จ านวน 3 คน อาจารย์ผู้เชี่ยวชาญด้านสังคมศึกษาในระดับอุดมศึกษา จ านวน 3 คน และผู้น าชุมชน จ านวน 2 คน และ 2) เก็บข้อมูลจากการใช้คู่มือครูที่มีการจัดการเรียนรู้ภูมิศาสตร์โดยใช้ปัญหา สิ่งแวดล้อมเป็นฐานเพื่อส่งเสริมความตระหนักรู้ ของนักเรียนระดับชั้นประถมศึกษาปีที่ 6 ในพื้นที่บ้าน คลองกะพั้ว จังหวัดอุตรดิตถ์ จ านวน 8 คน เครื่องมือที่ใช้ในการวิจัยประกอบด้วย 1) แนวค าถามการสัมภาษณ์เกี่ยวกับสภาพปัจจุบัน และปัญหาในการจัดการเรียนรู้ภูมิศาสตร์ 2) คู่มือครูในการจัดการเรียนรู้ภูมิศาสตร์โดยใช้ปัญหา สิ่งแวดล้อมเป็นฐานเป็นฐานเพื่อส่งเสริมความตระหนักรู้ ของนักเรียนระดับชั้นประถมศึกษาปีที่ 6 ในพื้นที่บ้านคลองกะพั้ว จังหวัดอุตรดิตถ์ 3) แบบวัดความตระหนักรู้ด้านสิ่งแวดล้อม และ 4) แนวค าถามส าหรับการสนทนากลุ่มหลังการจัดการเรียนรู้ โดยวิเคราะห์ข้อมูลด้วยการวิเคราะห์เชิง เนื้อหาแบบอุปนัยและน าเสนอผลในรูปแบบพรรณนา ผลการวิจัยพบว่า สภาพปัจจุบันของการจัดการเรียนรู้มีข้อจ ากัดหลายด้าน ได้แก่ ด้านหลักการจัดการเรียนรู้ โรงเรียนยังขาดความพร้อมในการจัดการเรียนรู้ที่ส่งเสริมความตระหนักรู้ ด้านวิธีการจัดการเรียนรู้ยังเน้นการถ่ายทอดเนื้อหาโดยขาดการเชื่อมโยงกับชีวิตจริงและบริบทท้องถิ่น ด้านบทบาทของครู บางส่วนยังขาดความเข้าใจในการเชื่อมโยงเรื่องสิ่งแวดล้อม ขณะที่บางส่วนมีการส่งเสริมการมีส่วนร่วมของนักเรียนผ่านการใช้สื่อที่หลากหลาย ส่วนด้านบทบาทของนักเรียน พบว่ามีระดับความตระหนักรู้ต่อสิ่งแวดล้อมค่อนข้างต ่า จากการพัฒนาแนวทางการจัดการเรียนรู้ ภูมิศาสตร์โดยใช้ปัญหาสิ่งแวดล้อมเป็นเพื่อส่งเสริมความตระหนักรู้ ของนักเรียนระดับชั้น ประถมศึกษาปีที่ 6 ในพื้นที่บ้านคลองกะพั้ว จังหวัดอุตรดิตถ์ ประกอบด้วย การใช้หลักสูตรแกนกลาง การศึกษาขั้นพื้นฐาน พ.ศ. 2551 ร่วมกับการจัดการเรียนรู้ภูมิศาสตร์ และการเรียนรู้โดยใช้ปัญหาเป็น ฐาน โดยมีการประเมินจากชิ้นงานของนักเรียนที่สะท้อนถึงความเข้าใจ การคิดวิเคราะห์ และการ เสนอแนวทางแก้ไขปัญหาสิ่งแวดล้อมในชุมชน ตลอดจนการสังเกตพฤติกรรมระหว่างการเรียนรู้ที่ แสดงออกถึงความใส่ใจ การมีส่วนร่วม และการวัดความตระหนักรู้ของนักเรียนผ่านแบบวัดหลังจาก การเรียนรู้ ประกอบด้วย 4 ด้าน ได้แก่ 1) ด้านความรู้และความเข้าใจลึกซึ้งต่อสิ่งแวดล้อม 2) ความ รักและหวงแหนต่อสิ่งแวดล้อม 3) ความห่วงใยและความรับผิดชอบต่อสิ่งแวดล้อม และ 4) การลงมือ ปฏิบัติอย่างจริงจัง อีกทั้งยังวัดความตระหนักรู้ผ่านการสนทนากลุ่มหลังการจัดการเรียนรู้ เพื่อให้มี ความครอบคลุมทั้งด้านความรู้ เจตคติ และพฤติกรรมที่แสดงออกในบริบทของการเรียนรู้ตามสภาพ จริง พบว่า ได้การจัดการเรียนรู้แบบ REALIZE ซึ่งประกอบด้วย 7 ขั้นตอน ได้แก่ 1) ก าหนดปัญหา สิ่งแวดล้อม (Recognize the Problem) 2) ส ารวจและท าความเข้าใจปัญหา (Explore and Understand) 3) ศึกษาค้นคว้าและรวบรวมข้อมูล (Access Information) 4) เรียนรู้และสังเคราะห์ องค์ความรู้ (Learn and Synthesize) 5) สรุปความรู้และประเมินผลอย่างบูรณาการ (Integrate and Evaluate) 6) การน าเสนอปัญหาที่สะท้อนบริบทชุมชน (Zoom-in and Present) และ 7) ความตระหนักรู้ต่อสิ่งแวดล้อม (Explore the Environment) จากผลการวิจัยสามารถสรุปได้ว่า นักเรียนมีความตระหนักรู้เพิ่มขึ้นอย่างชัดเจน โดยนักเรียนสามารถระบุสาเหตุ ผลกระทบของปัญหา สิ่งแวดล้อม และสามารถเสนอแนวทางการแก้ไขปัญหาได้อย่างเหมาะสมผ่านการสังเกตพฤติกรรม การมีส่วนร่วมในกิจกรรมของชุมชน อีกทั้งนักเรียนยังมีการตระหนักรู้ถึงพฤติกรรมที่มีผลในการ ท าลายสิ่งแวดล้อม แสดงออกถึงความรับผิดชอบ และมีบทบาทในการออกแบบกิจกรรมที่น าไปสู่ ความยั่งยืนของสิ่งแวดล้อม